Gengdarlaust hristaka og skogarhogg gekk n?rri gro?rinum i Almenningi og var svo komi? um 1700 a? varla var lengur h?gt a? tala um hris v?ri n?gjanlegt og skogurinn sem svo haf?i veri? kalla?ur var a? mestu eyddur. Samt sem a?ur haldi? afram a? ganga a g??i landsins me? sau?fjarbeit og kolager? og fyrir kom a? tre og runnar voru rifin upp me? rotum, serstaklega n?st b?jum en ekki si?ur upp til fjalla ?ar sem mest h?tta var a uppbl?stri. Hir?stjori konungs lag?i alogur a alla b?ndur sem bjuggu n?rri Bessasto?um og ?urftu ?eir a? skaffa einn til tvo hrishesta a ari hverju og st?rri jar?irnar ?urftu auk ?ess a? utvega einn e?a tvo storvi?i arlega.

?egar Hraunajar?irnar voru seldar hver af annarri ur konungseign voru heimalond ?eirra skilgreind og mi?u?ust vi? landsv??i sem na?i ?o nokku? su?ur fyrir selin. Eigendur jar?anna log?u rika aherslu a a? verja heimalond sin og bonnu?u hverskonar nytjar svo sem vei?i, hrisrif og beit i uthaganum a londum sinum. Ekki foru allir eftir ?essu og toldu sumir a? su hef? a? s?kja hris i Almenning og beita sau?fe ?ar v?ri ofar eignarrettinum. Gengu klogumal a vixl ?ar til sysluma?ur kynnti vilja konungs i ?essu efni. Landsmenn attu a? leggjast a eitt um a? verja ?a skoga sem eftir voru i landinu en ekki halda afram a? ey?a ?eim. Skogarhogg og hrisrif matti a?eins stunda samkv?mt serstoku leyfi og undir eftirliti umsjonarmanna skogarhoggs sem konungur let skipa vi?a um landi?.

Gu?mund Gu?mundsson bondi var skipa?ur umsjonarma?ur skogarhoggs i Alftaneshreppi um mi?ja 19. oldina. Gu?mundur bjo asamt Katrinu Gu?mundsdottur eiginkonu sinni i Straumsseli og atti ?vi fremur au?velt me? a? fylgjast me? ?vi sem fram for i Almenningnum. Sysluma?ur undirrita?i reglur um skogarhogg i vitna vi?urvist a manntals?ingi i Gor?um og skipa?i Gu?mundu i emb?tti? a sama tima.

Gu?mundur haf?i keypt Straum og halfa Ottarsta?i 1849 me? gognum og g??um og itokum og ollum herlegheitum sem jor?unum fylgdu og hof?u og fylgt til sjos og lands. Gu?mundur kaus a? byggja ser bu i Straumsseli og lysa sta?inn logbyli. Straumur var i abu? og leiguli?inn motm?lti ?vi a? Gu?mundur ger?i Straumssel a? logbyli sinu. A?ur haf?i Gu?mundur att jar?irnar Lambhaga og hluta ?orbjarnarsta?a en seldi hvorutveggja 31. mai 1848 til Eyjolfs Peturssonar. Hann fekk sinu framgengt en hann sat ekki Straumssel lengi heldur bygg?i ?a? leiguli?um og settist a? a Setbergi.

Gu?mundur skogarvor?ur var? ekki langlifur ?vi hann do 44 ara gamall 1855 a Setbergi. Gu?mundur Tjorvi sonur hans var a?eins fimm ara gamall, en tok jor?ina i arf eftir fo?ur sinn. Katrin mo?ir Gu?mundar Tjorva og ekkja Gu?mundar skogarvar?ar giftist stuttu seinna Gu?mundi Simonarsyni og bjuggu ?au fyrst a Setbergi. ?au toku vi? buskap i Straumi ?egar jor?in losna?i ur abu? og bjuggu myndarbui framundir aldamotin 1900. A? ?eim latnum tok Gu?mundur Tjorvi vi? jor?inni, en hann haf?i i raun rettri veri? bondi ?ar um arabil enda mo?ir hans og fosturfa?ir komin nokku? vi? aldur er ?au fellu fra.   

Gu?mundur Tjorvi var dugna?arbondi, sem atti um hundra? fjar og st?kka?i tunin umhverfis Straum. Hann for i mikla utgr??slu, let utbua fjarhus i Fjarhusskar?i vi? Brunntjorn og sitthva? fleira sem a? gagni matti koma. ?egar ellin for a? gera vart vi? sig akva? Gu?mundur Tjorvi a? breg?a bui ?ar sem hann atti enga afkomendur og systur hans hof?u ekki heldur komi? neinum bornum a legg, enda gengu ??r ekki allar heilar til skogar. Hann seldi Bjarna Bjarnasyni Straum ari? 1918. Tveimur arum seinna  keypti Bjarni ?orbjarnarsta?i asamt Stora- og Litla Lambhaga til a? eiga moguleika a a? fa n?gan heyfeng fyrir bustofninn. ?egar gamli Straumsb?rinn brann ari? 1925 var ra?ist i a? reisa nytt og veglegt hus ur steinsteypu. ?etta var me? st?rri husum a landinu og var ?a? tilbui? ari? 1926 og stendur enn. Gu?jon Samuelsson husameistari rikisins teikna?i husi? sem er i svipu?um stil og Korpulfssta?ir og Hera?sskolahusi? a Laugavatni.

Bjarni var i?rottakennari vi? Barnaskola Hafnarfjar?ar fra 1912 en tok vi? skolastjorn 1915. Helt hann ?eirri sto?u til 1929 er hann var skipa?ur skolastjori Hera?sskolans a Laugarvatni. Bjarni var ma?ur framfara og ?otti ar??inn dugna?arforkur. Hann atti eina af fyrstu bifrei?unum sem komu til landsins og ok daglega milli Straums og Hafnarfjar?ar. Bjarni atti drjugan ?att i a? akve?i? var a? byggja veglegt steinsteypt skolahus i Hraunger?istuninu vi? Hamarskotsl?k ari? 1927 ?ar sem Barnaskolinn (L?kjarskoli) var til husa ?ar til hann flutti i nytt husn??i a Hor?uvollum.

?egar Bjarni var fluttur alfarinn austur a? Laugarvatni reyndi hann a? selja Straum, Lambhaga og ?orbjarnarsta?i. ?a? gekk ekki og er sennilegasta ast??an su a? kreppa skall a um ?essar mundir og a sama tima voru buskaparh?ttir a? breytast verulega a landinu. Bjarni akva? ?vi a? halda buskapnum Straumi obreyttum um sinn og re? ser bustjora sem bjo a sta?num. ?egar m??uveiki kom upp a su?vesturhorni landsins um 1937-38 var? a? fella bustofn Bjarna og ?ar me? var engin ?orf lengur fyrir bustjora. ?orbjorg ?orkelsdottir eiginkona Bjarna leig?i KFUK i Reykjavik Straumshusi? fyrir lagt ver? sumari? 1938. N?stu arin fekk KFUK husi? til afnota og helst ?essi tilhogun til 1946. Straumur var sumardvalarsta?ur fyrir stulkur a vegum KFUK en Vind??shli? tok vi? ?essu hlutverki ari? 1949.

Bjarni leita?i sto?ugt a? kaupanda a? Straumi, ?orbjarnarsto?um og Lambhaga en liti? ?oka?ist, enda voru Hraunin farin i ey?i a?ur en fyrri heimsstyrjoldin brast a. Hann leita?i til ymissa a?ila, ?ar a me?al Hakonar Bjarnasonar skogr?ktarstjora sem ?otti koma til greina a? Skogr?kt rikisins eigna?ist jor?ina, en vildi liti? sem ekkert grei?a fyrir hana. Sumari? 1944 var bundist fastm?lum a? Skogr?kt rikisins keypti nokkurn hluta af londum Straums og ?orbjarnarsta?a, en sta?reyndin var su a? Bjarni gaf ?vi sem n?st ?ennan hluta jar?a sinna. Samkv?mt frett sem birtist i Visi 14. desember 1944 var um kjarri vaxin hraun a? r??a sem ?tlunin var a? kaupa fyrst og fremst til ?ess a? sja hversu miklum ?roska trjagro?ur g?ti na? a ?essum sta?. Reykjanesskaginn var illa farinn vegna ohoflegrar beitar og voru miklar vonir bundnar vi? a? auka m?tti gro?ur til verulegra muna me? ?vi a? fri?a landi? a? hluta e?a ollu leyti.

Vori? 1948 var gengi? fra jar?akaupum Skogr?ktar rikisins a 600 ha landi i Almenningi ur landi Straums og ?orbjarnarsta?a. Sama vor plontu?u starfsmenn Skogr?ktar ut 1000 sitkagreniplontum i Almenningi i upplandi ?orbjarnarsta?a i um 50 metra h?? yfir sjavarmali n?rri Fornaseli. Vori? 1954 var landsv??i? girt af me? 6 km langri gir?ingu til a? vernda barrtren sem bui? var a? planta ut og til a? sja hvernig sjalfgr??lsu lands i hrauninu mi?a?i ef ?a? v?ri beitarfri?a?.

Bjarni Bjarnason afsala?i Skogr?kt rikisins landinu sem hann seldi arinu a?ur me? brefi sem var dagsett 16. februar 1949. ?ar segir: ,,…?ann hluta …sem liggur milli ?jo?veganna til Krysuvikur og Keflavikur, fra nor?urbrun Nyjahrauns og a? landamerkjum Straums og Ottarsta?a, me? gognum og g??um og an allra kva?a. – Undanskili? gjofinni er nor?austurhorn landsins (ne?sti hluti Nyjahrauns), fra vor?u vestarlega a Rau?amelsholum og linum dregnum fra henni, annars vegar hornrett a Krysuvikurveg, en hins vegar i beina stefnu a Reykjanesbraut a habrun Nyjahrauns, ofan ?orbjarnarsta?a og Litla-Lambhaga.”

?ennan sama dag seldi Bjarni landspilduna sem hann undanskildi til Hakons Bjarnasonar skogr?ktarstjora rikisins. Spildan marka?ist af ,,Reykjanesbraut a? vestan, a? nor?an af landamerkjum Hvaleyrar og a?urnefndra jar?a, og a? o?ru leyti af linum dregnum ur vor?u a Rau?amelsholum, eins og nanar er tilteki? i afsali minu til Skogr?ktar rikisins, dagsettu i dag.”

Hakon Bjarnason gaf Landgr??slusjo?i ?essa landspildu til eignar 7. februar 1967, a? undanskildu tuni ?orbjarnarsta?a og 100 metra spildu i allar attir fra tungar?inum.

Ari? 1955 ger?i Hafnarfjar?arb?r makaskiptasamning vi? Skogr?kt rikisins um vi?botarhluta ur landi Straums. ?ann 7. april 1994 afsala?i Landgr??slusjo?ur ollu landi sinu i Straumi til Hafnarfjar?ar en ?a? var 223,6 ha a? st?r?. Rikissjo?ur, fyrir hond Skogr?ktar rikisins, seldi Islenska alfelaginu hf land i Straumi, austan Reykjanesbrautar, u.?.b. 220 ha, 30. november 2001. Undanskili? var i solunni land Tjarnarhols, Ger?is og ?orbjarnarsta?a.

Vori? 1956 toku nokkrir einstaklingar vi? skogr?ktarsv??inu i Almenningi og var liti? a ?etta sem tilraunareit. Landsv??i? sem var lagt undir verkefni? spanna?i 140 ha. hrauns, annarsvegar ag?tlega groi? beitiland i Almenningi og hinsvegar brunahraun sem var hluti Nyjahrauns sem rann um 1151. Hafist var handa vi? a? gir?a landi? og hofst utplontun um 1960. ?eir sem toku st?rsta hluta sv??isins i fostur voru Bjorn ?orsteinsson sagnfr??ingur, ?orbjorn Sigurgeirsson professor, Broddi Johannesson skolastjori Kennaraskolans og Marteinn Bjornsson. Fengu ?eir plontur og abur? fra Skogr?kt rikisins en onnu?ust sjalfir utplontun me? fjolskyldum sinum. A n?stu arum b?ttust Kristinn Sk?ringsson fra Landgr??slu rikisins og Arngrimur Isberg i hopinn. ?essir menn kollu?u sig Landvinningarflokkinn sin a milli.

Groskumikill barrskogur er nu a ?essu 50 ha landi og vi?a or?inn svo ?ettur a? full ast??a er til a? ra?ast i grisjunarvinnu. Sjalfsa?ar furur og greni er vi?a a? sja og landi? nanast sjalfb?rt a? ?essu leyti. Kjarrlendi i Almenningi hefur jafnframt teki? verulega vi? ser eftir a? sau?fjarbeit var a? mestu utrymt a ?essum slo?um. Vi?attumiklir birki- og vi?iflakar brei?a ur ser og inn a milli ma finna stor birkitre. Allvi?a eru einirunnar en lynggro?ur og mosi ?ekja st?rsta hluta Almennings. ?etta er fyrirtaks utivistarsv??i og spennandi gonguland me? miklu meiri gro?ri en h?gt er a? imynda ser og otrulega margbreytilegum hraundrongum, klettum, h??um, holum, flatlendi, kotlum, gjotum og jar?follum.

Minjar fra ?eirri ti? ?egar buskapur var stunda?ur a Hraunab?junum finnast ut um allan Almenning. Gjasel, Fornasel, Straumssel, Ottarsta?asel og Lonakotssel eru i Almenningi mi?jum og allt um kring eru grjothle?slur sem voru fyrrum stekkir, kviar, fyrirhla?nir fjarhellar og skjol, e?a skotbyrgi, rettir, vor?ur og hva?eina sem tilheyr?i gamla b?ndasamfelaginu.  ?essutan liggja ?arna ?vers og kruss fornar gotur, alfaralei?ir og innansveitarlei?ir, smalaslo?ar og fjargotur sem enn markar fyrir ?o svo a? gro?urinn se i o?a onn a? fela for?um gengin spor.

Jonatan Gar?arsson

Nokkur undanfarin ár hefur hrafnapar orpið í Litla Gálga, sem er skammt vestan við Gálgakletta. Þetta árið ber svo við að parið hefur rutt laupnum í Litla-Gálga niður og útbúið nýjan í Vestur-Gálga, sem er hluti af sjálfum Gálgakelttum. Hrafnarnir urðu fyrir talsverðu ónæði á síðasta ári því það voru margir sem vissu af staðsetningunni í Litla-Gálga. Margsinnis kom fyrir að fólk gerði sér far um að reyna að komast í tæri við ungana í Litla-Gálga með því að klifra upp í klettinn og freista þess að sjá ofan í laupinn. Foreldrarnir voru afar ósáttir við þetta ónæði og létu jafnan ófriðlega þegar komið var of nærri laupnum. Hrafnarnir hafa greinilega ákveðið að nóg væri komið af þessari afskiptasemi mannfólksins og fundu sér nýjan stað fyrir laupinn sinn. Þeir fóru ekki mjög langt frá sínum fyrri stað því það eru ekki nema svona 100 metrar á milli Litla-Gálga og Vestri-Gálga.   

Laupurinn er mjög sýnilegar í margra metra fjarlægð enda hefur efniviður út laupnum svo sem sprek og annað hrunið úr honum. Það er því hægt að greina laupinn og draslið neðan hans langt að, sérstaklega þegar komið er úr vestri að Gálgaklettum. Þeir sem þekkja klettana í sjón verða þess strax áskynja að það er eitthvað óvenjulegt að sjá í Vestur-Gálga.

Meðfylgjandi myndir voru teknar 1. maí en þá voru hrafnsungarnir flognir úr hreiðrinu, nema það hafi verið steypt undan hrafninum sem er alveg hugsanlegt. Núna er Gálgahraun og nánasta umhverfi Gálgakletta griðarstaður máfa sem hafa yfirtekið hraunið. Þrátt fyrir máfagerið má líka sjá þarna Grágæsa- og Tjaldapör, ásamt spörfuglum sem láta lítið fyrir sér fara. Æðafuglinn er aðeins farinn að láta á sér kræla en mikið er af Margæs á Lambhúsatjörn og fleiri fuglategundum sem hafa skamma viðdvöl á leið sinni til fjarlægra staða.

Haldinn 18. apríl 2012 í Súfistanum kl. 15.00

1. Fundargerð.

Fundargerð 44. fundar, 1.2.2012, var samþykkt.

2. Lög félagsins.

Þorsteinn kynnti hugmynd að endurskoðuðum lögum fyrir félagið, en á síðasta aðalfundi Hraunavina var ákveðið að yfirfara lög félagsins, en þau hafa verið óbreytt frá stofnun. Sérstaklega átti að huga að því hvort breyta þurfi lögunum svo að þau uppfylli kröfur Árósasamningsins. Þorsteinn hafði fengið Stefán Boga Sveinsson, lögfræðing hjá Umhverfisstofnun, til að fara yfir lögin og gera tilögur um lagfæringar. Mun Þorsteinn senda tillögurnar til stjórnarmanna til yfirlestrar.

3. Álftanesvegur.

Pétur og Ólafur gerðu grein fyrir fundi sem þeir áttu fyrir hönd félagsins 22. febrúar sl. með innanríkisráðherra, Ögmundi Jónassyni, um legu Álftanesvegar. Fylgdu þeir þar eftir bréfi félagsins um efnið. Staðfesti ráðherra að málið væri á forræði skipulagsyfirvalda í Garðabæ og að hann muni kynna sér málið nánar. Pétur og Þorsteinn munu hafa samband við skipulagsyfirvöld í Garðabæ til að fá teikningar og önnur gögn um vegaframkvæmdirnar. Ákveðið var að kanna hvað muni kosta að leggja veginn í göng í núverandi vegstæði fram hjá nýju íbúðarhverfi í hrauninu norðan við Engidal. Slík vegagerð myndi leysa þann vanda sem felst í þvi að brjóta land undir veginn í gegnum hraunið austan við umrætt íbúðarhverfi eins og nú er gert ráð fyrir.

4. Golfvöllur.

Ákveðið að taka upp viðræðu við stórvesír Oddfellow-reglunnar um vettvangsferð um Búrfellshraun „milli hrauns og hlíðar“ þar sem hugmyndir hafa verið settar fram um stækkun golfvallar reglunnar í Urriðakotslandi. Hraunavinir hafa ítrekað bent á slíkar framkvæmdir séu óásættanlegar frá sjónarmiði náttúruverndar og aðgengi almennings 

5. Dreifing á félagatali.

Rætt um hvort dreifa eigi félagatali Hraunavina til utanaðkomandi aðila. Ákveðið að slíkt verði ekki gert, en aðilum boðið að senda stjórn upplýsingar sem þeir vilja koma á framfæri og stjórn geti þá tekið afstöðu til þess hvort hún sendir slíkar upplýsingar áfram til félagsmanna.

6. Önnur mál.

• Stjórn Hraunavina þakkar Hreini Friðfinnsyni myndlistamanni fyrir stuðnig hans við félagið.
• Sunnudaginn 22. apríl standa Hraunavinir, Fugla- og náttúruverndarfélag Álftaness og Félag áhugamanna um sögu Bessastaðaskóla að gönguferð um Hraunin að Lónakoti undir leiðsögn Reynis Ingibjartssonar.
• Rætt var um að kanna hvort Hraunavinir eigi að beita sér fyrir áframhaldandi merkingu göngustíga í Garða- og Gálgahruni eða jafnvel víðar á félagssvæðinu. Guðfinna lagði til að félagið geri áætlun um slíkar merkingar nokkur ár fram í tímann. Þannig megi hugsanlega auðvelda kostun.

Fundi slitið kl. 16:45.

Klukkan hálf tvö var fjölmenni mætt á bílaplanið hjá listamiðstöðinni í Straumi eða 55 manns og síðan var gengið um Straums- og Óttarstaðaland og að Lónakoti í blíðskaparveðri. Oft var stoppað á leiðinni og skoðaðar minjar um búsetu í Hraunum og fræðst um mannlíf að fornu og nýju. Er hægt að fullyrða að allt þetta svæði kom fólki þægilega á óvart.

Á bæjarhólnum í Lónakoti var nestissnæðingur og á leiðinni til baka var hugað frekar að ströndinni og minjum þar. Þá höfðu göngumenn með sér svarta ruslapoka og fylltust þeir allir af ýmis konar plastrusli. Ekki var hins vegar hreyft við rekavið og netakúlum.

Þetta var því hin besta þrifaferð og viðkomandi félögum til sóma.

 „Lónakot er eitt þeirra eyðibýla í Hraunum þar sem fólkið treysti alfarið á sjósókn og fjárbúskap sem byggði á útigangi enda var ekki um nein fjárhús að ræða fyrr en eftir 1870. Þess sjást ennþá merki að hellar og skútar með fyrirhleðslum voru fjárskjól. Hraunafólkið nýtti landið og stýrði beitinni af einstakri útsjónarsemi. Búið var í Lónakoti með hléum frá því um 1400 að talið er fram að seinni heimsstyrjöldinni. Víða er hægt að sjá fornar minjar um mannlíf á heimajörðinni og í úthaganum – hraunlandslagið þarna er víða stórbrotið. Lónakotsvatnagarðar eða Lónin – nefnast ferskvatnstjarnirnar sem eru merkileg náttúrufyrirbæri og eru þær allra stærstu sinnar tegundar í Hraununum.“                                                          

Lagt verður af stað kl. 13:30 frá Straumi (burstabænum við Straumsvík). Álftnesingar sem vilja sameinast í bíla, mæti við Íþróttamiðstöð Álftaness klukkan 13:00. Leiðsögumaðurinn, Reynir Ingibjartsson, er höfundur bókarinnar „25 gönguleiðir á höfuðborgarsvæðinu“. Þeir sem eiga bókina eru hvattir til að hafa hana meðferðis.

Allir eru velkomnir og leiðin greiðfær. Áætlaður tími 2 –2 1/2 klst. Ekkert þátttökugjald, en gestir eru hvattir til að koma með nesti og búa sig eftir veðri.

Á þessum stað voru gerðar einhverjar fyrstu tilraunir til trjáræktunar í Hafnarfirði eftir því sem næst verður komist. Kaupmaðurinn Bjarni Sivertsen var líkast til sá fyrsti, en hann flutti 500 trjáplöntur frá Skotlandi árið 1813 og gróðursetti þær víðsvegar í Hafnarfirði. Nokkar trjáplöntur setti hann niður í bakgarði Akurgerðis en líka þó nokkrar umhverfis Fjarðarhelli og við þau hús sem stóðu strjált við botn fjarðarins. Síðan liðu nokkrir áratugir þar til Anna Cathinca Jürgensen Zimsen, móðir Knud Zimsen borgarstjóra í Reykjavík, fór að rækta blóm og grænmeti í vermireitum í lautunum bakvið Akurgerðishúsin og gerðinu við Fjarðarhelli. Zimsen fjölskyldan bjó í Knudtzonshúsi, en á þessum tíma gekk húsið sem Bjarni riddari Sivertsen lét reisa 1803-5 undir því nafni. Það er jafnan nefnt Sívertsenhús í dag og tilheyrir húsasafni Byggðasafns Hafnarfjaðrar. Anna Cathinca fylgdist af áhuga og innileik með gróðrinum í bakgarði sínum og í kringum Fjarðarhelli vaxa og dafna. Hún fór daglega upp að hellinum á sumrin til að grennslast fyrir um vöxtinn á gróðrinum. Knud Due Christian Zimsen verslunarstjóri Knudtzonsverslunar, sem var eiginmaður Önnu Chatincu, lét girða og friða allstórt svæðið í kringum Fjarðarhelli seint á 19. öld að hennar ósk. Reiturinn fékk nafnið Hellisgerði og umhverfis hann var hlaðinn varnargarður úr hraungrjóti en slík gerði sáust við flest kotbýlin í Hafnarfirði og umhverfis matjurtargarða íbúanna í hraungjótum um langan aldur.

Í ævisögu Knud Zimsen „Við fjörð og vík” sem Helgafell gaf út 1948, segir á bls. 25: „Nokkrum sinnum á hverju sumri var kaffi drukkið á sunnudögum í Hellsigerði eða suður á Hvaleyri, en þar hafði faðir minn túnblett. Vestast í Hellisgerði var grashóll, er faðir minn hafði látið gera. Á hann var dúkur breiddur og kaffið drukkið þar. Hóll þessi var því ætíð kallaður Borðið. Hlóð voru einnig sett upp í Gerðinu, og fluttum við því stundum hitunaráhöld með okkur þangað. Við það fékk viðdvöl okkar þar efra nokkurn svip af útilegu, og það þótti okkur krökkunum ekki einskis virði. Þótt ekki væri langt í Hellisgerði heiman að frá okkur, þótti tilbreyting í að fara þangað upp eftir, en meira fannst okkur samt til um að komast suður á Hvaleyri.”

Samkvæmt þessari frásögn má ráða að það hafi verið faktorshjónin, foreldrar Knuds Zimsen, sem lögðu grunninn að Hellisgerði. Frekari vísir að trjágarði í Hellisgerði varð til þegar Gísli Gunnarsson byggði sér hús við Reykjavíkurveginn og tók Hellisgerði á leigu. Lét hann endurhlaða grjótgarðana og ræktaði þar tún sem hann nýtti til ársins 1922. Hann gróðursetti þrjú reyniviðartré við hús sitt árið 1911 en flutti þau með sér þegar hann seldi húsið árið 1920. Voru trén þá orðin svo stór að þau rákust upp í símavírana þegar þau voru flutt á hestvagni á nýja staðinn.

Valdimar Long bóksali og Þorleifur Jónsson forstjóri, sem var afi Björgvins Halldórssonar, stóðu fyrir stofnun Málfundafélagsins Magna 2. desember 1920 og voru stofnfélagarnir 18 talsins. Á fundi sem haldinn var 15. mars 1922 hélt Guðmundur Einarsson framkvæmdastjóri trésmiðjunnar Dvergs framsöguerindi sem nefndist: Getur Magni haft áhrif á útlit Hafnarfjarðar? Guðmundur lagði til að Magnamenn beittu sér fyrir því að koma upp blóma- og skemmtigarði sem hefði líka það markmið að vernda sérkenni Hafnarfjarðarhrauns. Bærinn stækkaði hratt á þessum árum, hraunborgir voru brotnar niður, gjótur fylltar til að útbúa beina vagnvegi og hraunið sléttað með tilheyrandi umbyltingu. Guðmundur vildi gæta þess að sérkenni hraunlandslagsins sem einkenndi umhverfi Hafnarfjarðar fengju að halda sér að einhverju leyti óskert. Hellisgerði var ákjósanlegur staður og haustið 1922 veitti bæjarstjórn félaginu yfirráð gerðisins gegn því skilyrði að skemmtigarðurinn yrði opinn almenningi að sumarlagi. Félagsmenn Magna hófust strax handa og girtu Hellisgerði vorið 1923 og útbjuggu steinsteypt ræðupúlt við hlið Fjarðarhellis. Þetta var kostnaðarsamt fyrir fámennt félag og til að afla fjár til að kaupa plöntur var efnt til Jónsmessuhátíðar í Hellisgerði 24. júní 1923, þar sem Magnús Jónsson bæjarstjóri afhenti félaginu Hellisgerði með formlegum hætti. Skemmtunin tókst vel og varð að föstum lið og aðal fjáröflunarleið Magna um árabil, en ekki þótti ráðlegt að halda hátíðina í Hellsigerði næstu árin til að eiga ekki á hættu að viðkvæmur nýgræðingur skemmdist af átroðningi. Voru skemmtanirnar haldnar á Óseyri, Víðstöðum og í Engidal til ársins 1936 en eftir það voru þær fastur viðburður í Hellisgerði til ársins 1960. Síðari hluta 20. aldar var tekinn upp sá siður að hefja þjóðhátíðardaginn 17. júní á samkomu og helgistund í Hellisgerði. Að þeirri stund lokinni hefur skrúðganga lagt af stað um bæinn með Lúðrasveit Hafnarfjarðar í broddi fylkingar og endað för sína á hátíðarsvæðinu á Víðistöðum. Jónsmessuskemmtanir hafa einnig verið endurvaktar að nokkru leyti í Hellisgerði en með annarskonar brag en tíðkaðist hjá Magnafélögum.

Á haustdögum 1923 var skipulagsskrá samin fyrir skemmtigarðinn og var tilgangurinn þríþættur:

a)      Að vera skemmtistaður, þar sem bæjarbúar eiga kost á að njóta ánægju og hvíldar í tómstundum sínum. 

b)      Að vekja áhuga bæjarbúa á blóma- og trjárækt.

c)      Að geyma óraskaðar minjar um hið sérkennilega bæjarstæði Hafnarfjarðar, þegar mannvirki framtíðarinnar hafa máð þær út annars staðar í bænum.

Fimm manna garðráð stjórnaði starfseminni og hélst sú skipan mála til 1977 þegar starfsemi Magna lagðist í dróma. Eftir það hefur umsjón Hellisgerðist verið á ábyrgð garðyrkjustjóra Hafnarfjarðar og þannig er máluð háttað í dag. 

Vorið 1924 hófst skipulögð trjárækt í Hellisgerði undir stjórn Ingvars Gunnarssonar kennara, sem var fastráðinn starfsmaður og forstöðumaður Hellisgerðis til dauðadags 1962. Erfiðleikar við ræktunina fólust fyrst og fremst í því að það var grunnt á grjót í gerðinu. Bera varð mikið magn af mold í hraunbollana til að gróðursetning væri framkvæmanleg. Fyrstu árin var ekkert vatn að fá í Hellisgerði og sótti Ingvar vatn í nálæg hús og bar það í fötum svo að hægt væri að vökva plönturnar. Smám saman fjölgaði blómjurtum og trjáplöntum í Hellisgerði en einnig mátti þar finna hefðbundnar tegundir svo sem lyng, ljónslappa, blágresi og sitthvað fleira fyrstu árin eftir að ræktun hófst þar.  

Veturinn 1926-27 fékk Magni aukið landsvæði til umráða og varð garðurinn innan við hálfur hektari að stærð. Sumarið 1927 var garðurinn opnaður almenningi á sunnudögum og hélst sú skipan fyrstu áratugina en síðan var garðurinn opinn alla daga yfir sumarmánuðina. Vakti garðurinn athygli og eftirtekt og var fjölsóttur af fólki allsstaðar að af landinu. Þegar skipulagsuppdráttur bæjarins var samþykktur árið 1933 var gert ráð fyrir frekari stækkun garðsins, enda var farið að tala almennt um Hellisgerði sem mikinn dýrgrip fyrir bæinn. Garðurinn var stækkaður um umtalsvert vorið 1960 þegar svæðin umhverfis Oddrúnarbæ og meðfram Skúlaskeiði bættust við.

Veturinn 1942 var ákveðið að útbúa tjörn með gosbrunni í einni af gjótum garðsins. Útgerðarfélög í bænum greiddu stærsta hluta kostnaðarins við framkvæmdina en einnig lögðu einstaklingar til fjármuni til að auðvelda framkvæmdina. Hjónin Bjarni Snæbjörnsson læknir og Helga Jónasdóttir gáfu styttuna ,,Yngsti veiðimaðurinn” eftir Ásmund Sveinsson. Hún er af dreng sem heldur á fiski sem vatn gýs upp úr. Gosbrunnurinn var afhjúpaður á Jónsmessuhátíðinni 1942. Styttan skemmdist þegar tjörninni var breytt um 1980 og eftir það var henni komið fyrir í geymslu. Gosbrunnurinn var endursteyptur úr bronsi og komið fyrir á nýjan leik í tjörninni í júní 2008 í tilefni 100 ára afmælis Hafnarfjarðarkaupstaðar. 

Árið 1945 gáfu útgerðarfélögin Hrafna-Flóki og Vífill 25 þúsund krónur í tilefni 25 ára afmælist Magna til að gera brjóstmynd af Bjarna riddara Sivertsen, sem hefur verið nefndur Faðir Hafnarfjarðar. Ríkharður Jónsson myndhöggvari gerði brjóstmyndina sem stendur á stalli úr hraungrjóti sem flutt var úr Selvogi, þar sem Bjarni hóf verslunarstarf sitt. Styttan var afhent með formlegum hætti 10. september 1950 við hátíðlega athöfn. Adolf Björnsson fulltrúi gefenda og Helgi Hannesson bæjarstjóri héldu ræður. Kristinn J. Magnússon málarameistari og formaður Magna tók við styttunni sem Þórdís Bjarnadóttir afkomandi Bjarna Sigurðssonar afhjúpaði. Lúðrasveit Hafnarfjarðar lék við athöfnina og var ókeypis aðgangur í Hellisgerði af þessu tilefni. Lágmynd af Guðmundi Einarssyni var komið fyrir á klettavegg við Fjarðarhelli og afhjúpuð 1963. Á myndinni stendur: „Guðmundur Einarsson, frumkvöðull um vernd og ræktun Hellisgerðis 1923”.

Kostnaðurinn við að koma þessum sælureit upp í hjarta bæjarins og viðhalda honum var þungur baggi á félagsmönnum Magna. Hinar árlegu Jónsmessuskemmtanir stóðu ekki undir rekstrinum svo félagið lét útbúa sérstök styrktarkort, gaf út jólakort, hélt hlutaveltur, seldi blóm og trjáplöntur og leitaði til fyrirtækja og einstaklinga í bænum um fjárstuðning. Bæjarsjóður kom einnig að rekstrinum með beinum og óbeinum hætti frá fyrstu tíð. Bæjarbúar lögðu jafnan sitt af mörkum til að fegra og viðhalda skrúðgarðinum Hellisgerði og svo er enn.

Ingvar Gunnarsson var forstöðumaður Hellisgerðis í 38 ár. Eftir andlát hans 1962 varð Sigvaldi Jóhannsson garðyrkjumaður forstöðumaður, en hann varð fastur starfsmaður Hellisgerðis árið 1944. Þessir tveir einstaklingar stóðu öðrum fremur að ræktun garðsins. Svavar Kærnested garðyrkjumaður tók við af Sigvalda og annaðist garðinn til 1971. Starfsemi Magna og garðráðs Hellisgerðis var ekki mikil á þessum tíma og lét garðurinn á sjá. Undir lok áttunda áratugar 20. aldar tók Hafnarfjarðarbær við Hellisgerði og var garðurinn settur undir garðyrkjustjóra bæjarins. 

Árið 1945 kom upp hugmynd um að færa Sívertsenhús í Hellisgerði og skapa þar aðstöðu í anda Árbæjarsafns. Skipuð var nefnd til að vinna að flutningi hússins en margir óttuðust að skrúðgarðinum væri stefnt í hættu og ekkert varð af þessum áformum. Ástand Sívertsenhúss versnaði stöðugt og árið 1964 lagði Bjarni Snæbjörnsson læknir til að félagar í Rótarýklúbbi Hafnarfjarðar stuðluðu að varðveislu og endurgerð þessa elsta húss bæjarins. Þeir bundust samtökum við forráðamenn íþróttahreyfingarinnar og fulltrúa annarra félaga um að ráðast í þetta verk. Ákveðið var að endurbyggja húsið á sínum upprunalega stað og fallið frá þeirri hugmynd að flytja Sívertsenhús í Hellisgerði.  

Vestan og austan við Hellisgerði stóðu lengi hús sem voru rifin um 1960 þegar garðurinn var stækkaður. Austarlega í garðinum stendur ennþá lítið kot þar sem hægt að kaupa kaffi og viðbit. Þetta er Oddrúnarbær, nefndur eftir Oddrúnu Oddsdóttur frá Snæfellsnesi sem bjó í húsinu frá 1950 til 1980. Húsið er með bæjarlagi og dæmigert fyrir litlu kotin sem byggðust við götutroðningana sem lágu víða um bæinn í hrauninu um aldamótin 1900. Oddrúnarbær var byggður1924 en talið er að það hafi verið síðasta húsið sem reist var með þessu bæjarlagi í Hafnarfirði.

Aðalinngangur Hellisgerðis var lengst af við miðja Hellsigötu og gengið um járnhlið á rammgerðri steingirðingu. Gestur sem komu í garðinn gengu fyrst að söfnunarbauk úr bronsi sem leit út eins og mannshöfuð. Þegar öðru eyra höfuðsins var snúið rak það út úr sér tunguna. Börnum fannst spennandi að leggja smámynt á tunguna sem höfuðið gleypti um leið og eyranu var snúið til baka. Þegar Hellisgerði var stækkað til austurs um 1980 var aðalinngangur garðsins færður að Reykjavíkurvegi þar sem blómasala Magna var lengst af starfrækt. Sumarið 2001 var hlaðið gerði úr hraungrjóti við þennan inngang og fleiri lagfæringar gerðar á Hellisgerði.

Árið 1999 var útbúinn reitur í Hellisgerði fyrir Bonsaitré sem bænum áskotnuðust um það leyti. Trjánum er komið fyrir í garðinum á vorin en þau eru geymd innan dyra yfir vetrarmánuðina. Dvergtré eru ræktuð með sérstakri aðferð sem Japanar hafa þróað í gegnum aldirnar og er þetta nyrsti bonsaigarður í heimi eftir því sem næst verður komist.

Finna má fjölbreyttan trjágróður í Hellisgerði af innlendum og erlendum uppruna. Fyrstu Bjarkirnar sem gróðursettar voru í Hellisgerði sumarið 1924 komu austan úr Þórsmörk. Þetta voru beinvaxnir nýgræðingar sem voru ekki stærri en 2-3 cm en er þau voru sett niður. Þessi tré tóku strax vaxtakipp og fimm árum eftir að Björkunum var plantað út þurfti að hefja grisjun vegna þess hversu þétt þær stóðu í upphafi. Víðiplöntur voru sóttar í Litla-Skógarhvamm í Undirhlíðum, Reynitrén komu úr gjótum í Almenningi og Aspir fengust norðan úr Fnjóskadal. Jafnframt gróðursetti Ingvar á fyrstu fimm árunum fjölda erlendra tegunda eins og Hrossleik, Blæösp, Gráösp, Ask, Álm, Hegg, Hlyn og Beyki. Barrtrén þroskuðust illa fyrstu árin en berjarunnar á borð við Rifs, Sólber, Þyrniber náðu góðum vexti. Hann gróðursetti líka Gullregn, Blóðrifs og nokkrar tegundir Rósarunna. Flest trén sem voru gróðursett náðu sér á strik og síðan hefur fjöldi tegunda bæst við.

Fyrstu árin mátti Ingvar Gunnarsson sætta sig við háðsyrði margra sem höfðu enga trú á þessu ræktunarstarfi. Hann gafst ekki upp og lét úrtölufólk ekki letja á neinn hátt. Hellisgerði er ein af perlum Hafnarfjarðar og garðurinn er svo sjálfsagður hluti af umhverfinu að almenningur er fyrir löngu hættur að velta því fyrir sér hversu merkilegt brautryðendastarf frumkvöðlanna var og hversu einstakur garðurinn var á heimsvísu.   

Jónatan Garðarsson

Á þriðja áratug 19. aldar voru konungsjarðirnar í Hraunum og aðrar jarðir vítt og breitt um landið boðnar til sölu til að afla tekna fyrir ríkissjóð Dana. Þannig atvikaðist það að efnaðir bændur, kaupmenn og aðrir sem höfðu einhver fjárráð eignuðust Hraunajarðirnar. Sumir fluttu á staðinn en flestar jarðirnar voru áfram hjáleigur sem gengu kaupum og sölum um árabil. Meðal þeirra sem festu kaup á jörðum í Hraunum var Guðmundur Guðmundsson sem efnaðist er hann kvæntist vel stæðri ekkju í Hafnarfirði. Hann bjó um tíma á jörði sinni Lambhaga, en keypti einnig Þorbjarnarstaði og hálfa Óttarstaði. Guðmundur breytti Straumsseli í lögbýlisjörð en lést um miðjan aldur. Ekkja hans kvæntist aftur og Guðmundur Tjörvi sonur hans tók við búskap í Straumi þegar fram liðu stundir, af stjúpföður sínum. Sú saga verður ef til vill rakin nánar síðar.

Jón Hjörtsson átti alla Óttarstaða jörðina áður en hann seldi hálflenduna til Guðmundar Guðmundssonar. Jón efnaðist vel á útgerðar umsvifum sínum á meðan hann bjó á Óttarstöðum enda dugmikill sjósóknari. Rannveig dóttir hans tók við búinu þegar móðir hennar andaðist árið 1855, en faðir hennar lifði í nokkur ár til viðbótar. Steindór Sveinsson sonur Rannveigar varð eigandi hálfra Óttarstaða að afa sínum látnum og hafði þá um skeið verið einskonar bústjóri afa síns. Steindór var ókvæntur þegar Kristrún Sveinsdóttir frá Miðfelli í Þingvallasveit réðst sem vinnukona að Óttarstöðum. Kristrún var 7 árum yngri en Steindór og felldu þau hugi saman. Gengu þau í hjónaband 9. október 1860 og eignuðust soninn Svein Steindórsson sem varð seinna bóndi í Hvassahrauni. Sveinn var dugandi skipstjóri eins og faðir hans og afskaplega vel látinn. Steindór Sveinsson bóndi á Óttarstöðum fékk holdsveiki og var illa haldinn síðustu æviár sín. Hann lést af völdum holdsveikinnar 1870 en þá hafði Kristrún fyrir nokkru tekið við búskapnum og útgerð eiginmanns síns. Sá hún um að versla til heimilisins og annaðist alla aðdrætti. Hún var auk þess dugandi formaður og sótti sjóinn af atorku og heppni og var órög að leggja á djúpmið. Stjórnaði hún hásetum sínum af myndugleik og aflaði vel. Kristrún var óhrædd við að takast á við þau verkefni sem biðu hennar og hlóð Óttarstaða fjárborgina með bróður sínum Guðjóni Sveinssyni sem var vinnumaður hjá henni, á meðan Steindór eiginmaður hennar lá veikur heima. Það leið ekki nema ár eftir að Steindór andaðist að Kristrún giftist Kristjáni Jónssyni frá Skógarkoti í Þingvallasveit. Hann var 12 árum yngri en hún en það fór afskaplega vel á með þeim. Bjuggu þau saman á Óttarstöðum til ársins 1883 en fluttu þá að Hliðsnesi á Álftanesi og eignuðust þrjú börn.

Kristrún lést 13. desember 1903 og fékk þau eftirmæli að hún hefði verið gædd mikilli atgervi til sálar og líkama, verið kona tígurleg yfirlitum og mjög einarðleg, hreinlunduð, trygg og staðföst.  Hún var ráðdeildarsöm, ástrík og umhyggjusöm móðir og eiginkona. Síðustu æviárin var heilsu hennar farið að hnigna og fékk hún slag að kvöldi 4. desember 1903 og lá síðan í dái þar til hún lést. Var hún jarðsett að Görðum 22. desember við hlið fyrri eiginmanns síns og nokkurra barnabarna. Kristján gat ekki á heilum sér tekið eftir að Kristrún andaðist. Hann flutti nokkru eftir andlát hennar frá Hliðsnesi til Hafnarfjarðar og fór að versla þar. Heppnaðist það miðlungi vel gengu efni hans til þurrðar. Seldi hann verslun sína sumarið 1906 og bakaði féþurðurinn honum þungum áhyggjum. Var hann ekki með sjálfu sér eftir það og gekk í sjóinn 2. september 1906 milli Hafnarfjarðar og Garðahverfis og réð sér bana. Var hann tæpra 62 ára þegar þessi atburður átti sér stað. Svo aðgrunnt var á þessum slóðum að líkið var ekki alveg á kafi er það fannst. Var þessi atburður afar sorglegur og orti Friðrik Friðriksson eftirfarandi: Ljúfur með líkn og dáð; lengi var sveitarstoð, grandvar með góðri lund, gætinn í orði’ og hug.

Guðmundur Jónsson og Ragnheiður Hannesdóttir keyptu jörðina af Kristrúnu og Kristjáni árið 1883 og tóku synir hennar, Guðjón og Sigurður Kristinn Sigurðsson, við búskapnum eftir þeirra dag. Guðmundur hafði ekki búið lengi á Óttarstöðum þegar hann seldi hálfa jörðina árið 1885. Kaupandinn var Friðfinnur Friðriksson skipstjóri sem átti þilskipið Lilju á móti Þorsteini Egilsen kaupmanni í Hafnarfirði. Friðfinnur hafði ekki neinn áhuga á að búa í gamla bænum, heldur keypti tvílyft timburhús sem stóð í landi Austurkots á Vatnsleysuströnd, tók það niður og flutti sjóleiðina að Óttarstöðum. Þetta hús byggði Ari Egilsson árið 1883 úr gæðatimbri sem rak á land í Höfnum eftir að barkurinn Jamestown strandaði þar. Ari og eiginkona hans fluttu til Vesturheims og þar með var húsið falt til kaups. Þetta merkilega hús stendur ennþá á eystri Óttarstöðum en er því miður afskaplega illa farið enda ekkert verið hirt um það áratugum saman.      

Guðjón Sveinsson bróðir Kristrúnar á Óttarstöðum var listagóður hleðslumaður og má sjá handbragð hans víða í Hraunabyggðinni. Óttarstaða fjárborgin er jafnan nefnd eftir Kristrúnu Sveinsdóttur sem lagði drjúga hönd á gerð hennar, en Guðjóns er sjaldnar getið. Hann bar ábyrgð á því að hlaðin vorum myndarlegir eldaskálar úr hraungrjóti í Litla-Lambhaga sem og á Óttarstöðum vestri og eystri. Standa veggir þessara skála ennþá og sýna svo ekki verður um villst hversu góður verkmaður Guðjón var.  Hann hlóð aukheldur upp gömlu bæjarveggina á báðum bæjunum, en eystri bænum var breytt í hesthús eftir að timburhúsið var flutt þangað árið 1885. Óttarstaðahúsið er eitt það merkilegasta á landinu og það sama gildir um steinhlöðnu tóftirnar sem enn standa þrátt fyrir að þekjurnar hafi fyrir löngu fúnað og orðið veðrinu að bráð. Minjarnar bíða þess sem koma skal og ef hugmyndir um að breyta Óttarstaðalandi í geymslusvæði fyrir hafskip verða að veruleika tapast að eilífu stórmerkilegar minjar sem sýna hvernig umhorfs var á suðvesturhorni landsins áður en svokallaður nútími hóf innreið sína.  

Jónatan Garðarsson

Jóhannes S. Kjarval var í hópi brautryðjendanna sem sýndu landsmönnum fram á að hraun er ekki bara hraun og fjall er ekki bara fjall. Hann var náttúrubarn sem skynjaði svo margt í landslaginu. Hann heillaðist af svipmikilli náttúrunni og valdi sér staði þar sem hann gat unað við að mála í friði og ró. Hann kunni að lesa í náttúruna og notfæra birtuspil, ljós og skugga og litbrigði náttúrunnar til sköpunar magnaðra málverka. Kjarval notaði ekki bara fallega sumardaga til að mála því hann átti það til að mála í dumbungi þegar skýin hrönnðust upp eða að vori þegar snjór var ennþá í fjöllum. Hann málaði einnig í haustbirtunni og átti það til að draga upp myndir sínar um hávetur ef því var að skipta.

Kjarval átti sína uppáhaldsstaði og margir kannast við svipmiklar Þingvallamyndir hans sem sýna ólík sjónarhorn, fjöllin í kringum staðinn, gjárnar, hraunið, vatnið, Öxarárfoss eða mismunandi lagaða kletta og hraunbreiður. Hann fór víða um landið í leit af mótífum, fjöllum, dölum, ám, lækjum og grónum reitum til jafns við eyðistaði. Hraunlandslagið varð eitt af helstu stefjum Kjarvals í myndlistinni enda hafði hann næmt auga fyrir sérkennilega löguðum hraunklettum og sá í þeim kynjamyndir sem aðrir sáu ekki fyrr en hann hafði fest þær á léreft. Mosinn varð annað og meira en grámóska í verkum hans og margskonar lyng, grastór, skófir, fléttur og smágerður blómgróður íslenskrar náttúru breyttust í ævintýraheima í litasinfóníu hans.   

Kjarval leitaði víða fanga og fór í langar ferðir austur á land á heimaslóðir sínar og málaði mikið á Borgarfirði eystri og málaði hin dulúðugu Dyrfjöll sem hann þekkti svo vel. Hann dvaldi um skeið í Skaftafellssýslu, fór líka á Hekluslóðir og um Vesturland og nágrenni Skagastrandar. Snæfellsnesið varð að ævintýralandi í höndum hans þar sem ströndin og hraunið mynda óvenjulegar náttúrumyndir.

Kjarval átti ekki bifreið en notaði þjónustu atvinnubílstjóra til að komast á milli staða. Hann bjó lengst af í Reykjavík og málaði Esjuna frá ýmsum sjónarhornum eða málaði það sem fyrir augu bar á Hellisheiði, við Rauðhóla, undir Vífilsfelli og í Svínahrauni. Hann kom víðar við og svo voru mannamyndirnar og teikningarnar heill kapítuli út af fyrir sig.  

Kjarval uppgötvaði marga áhugvaverða og myndræna staði í næsta nágrenni Reykjavíkur sem voru alveg jafn heillandi og aðrir landshlutar. Mest voru þetta margbreytilegar hraunbreiður sem runnu frá Búrfellsgíg fyrir um 8000 árum. Kjarval fór nokkrar ferðir upp að Vífilsstöðum og fann staði í hrauninu skammt frá Vífilsstaðahæli og í Heiðmörk sem hann málaði. Hann leitaði líka fanga í hrauninu skammt frá Engidal á leiðinni út á Álftanes. Líklega var hann að leita að Gálgaklettum þegar hann leitaði fyrst á þessar slóðir en virðist aldrei hafa komist alla leið að þeim. Staðurinn sem hann helgaði sér nefnist Klettar eða Klettahraun og umhverfis það er Flatahraun. Sjálft Gálgahraunið með hinum svipmiklu Gálgaklettum er nokkru norðar og mér vitanlega eru ekki til nein málverk eða myndrissur eftir hann af Gálgaklettum eða nánasta umhverfi þeirra. 

Flatahraun er nokkuð greiðfært eins og nafnið gefur til kynna og um hluta þess liggur Álftanesvegur. Svo vel vildi til að á tveimur stöðum á Álftanesvegi á milli Engidals og Garðaholts voru útskot á veginum þar sem Kjarval gat látið bílstjóra sinn stöðva bifreiðina og hinkra eftir sér á meðan hann rölti út í hraunið með trönur, striga, liti og litaspjald. Kjarval var næmur á fallega staði og fann von bráðar skjólsælan reit með fallegum klettaþyrpingum á þrjá vegu og ágætri flöt þar sem hann gat komið sér vel fyrir. Í jaðri flatarinnar var smáskúti þar sem hann gat skilið hluta af dótinu sínu eftir og breitt segl yfir það til skjóls þar til hann kom næst á staðinn. Klettarnir urðu honum uppspretta fjölmargra málverka á tímabilinu frá 1950-1960 eftir því sem næst verður komist. Málverkin nefndi hann gjarnan Úr Gálgahrauni, Gálgahraun, Vetrarmynd úr Gálgahrauni, Úr Bessastaðahrauni, eða einfaldlega Hraun. Flest málaði hann á sömu flötinni og fékk mismunandi sjónarhorn og bakgrunn með því að snúa trönunum örlítið í hvert sinn. Hann virðist samt ekki hafa bundið sig alfarið við þennan stað því hann málaði einnig á öðrum stöðum í næsta nágrenni við þessa flöt. Líklega hafa veður og vindar ráðið nokkru um það hvar hann staðsetti sig hverju sinni og reikna með því að birta og litaspil hafi stjórnað því hvaða sjónarhorn hann valdi sér.

Mörg málverkanna sem Kjarval málaði í Klettahrauni eru af sömu hraunklettunum sem kalla má einu nafni Kjarvalskletta, því annað nafn er ekki nærtækt. Með sömu rökum má nefna svæðið þar sem hann sat löngum stundum Kjarvalsreit en þetta er að sönnu hluti af landssvæði sem heimamenn á Álftanesi kölluðu einu nafni Kletta.

Það er ekki alveg ljóst hversu mörg málverkin sem Kjarval málaði á þessum slóðum eru en þau hafa dreifst víða. Sennilega komust þau flest í einkaeign hér á landi en nokkur hafa ratað inn á listasöfn og einhver voru flutt úr landi. Ég hef séð nokkur mörg málverk sem Kjarval málaði á þessum slóðum. Sum hafa verið á sýningum hér á landi en önnur hef ég séð í heimahúsum bæði hér heima og erlendis. Mér þótti nokkuð merkilegt þegar ég rakst á eitt þessara málverka fyrir tilviljun í Osló og fannst frekar eðlilegt að Norðmenn hefðu heillast af handbragði meistarans, en ég var frekar hissa þegar ég sá eitt slíkt málverk í Moskvu. Vera má að Kjarvalsklettarnir leynist á veggjum heimila víðar í heiminum og það væri sannarlega áhugavert að rannsaka það mál nánar og fá heildarmynd á það hversu mörg þessi málverk eru í raun og veru.

Í sumarbyrjun verður haldin sýning á málverkum Kjarvals af þessum kletti á Kjarvalsstöðum sem Ólafur Gíslason sýningarstjóri vinnur nú að.

Þegar Bjarni ákvað að selja jarðir sínar við Straumsvík rétt eftir seinni heimsstyrjöldina keypti Björn landspilduna umhverfis sumarkofa þeirra félaga, með landamerkjum nokkru austan Stróka. Höfðu þeir stækkað húsið það mikið að hægt var með sanni að tala um sumarhús enda dvöldu þeir oft ásamt vinum og ættingjum á þessum slóðum sumarlangt og lengur ef aðstæður leyfðu. Ástæðan fyrir staðarvalinu var sú að við Stróka fannst þeim ríkja fágæt náttúrufegurð. Spilaði þar inn í  hversu merkilegt náttúrufarið er við hina lygnu og friðsælu Straumsvík þar sem ferskt vatn rennur framundan hrauninu og veldur því að sjórinn er afar tær á þessum slóðum. Grashólmar og sker innst í Straumsvík skipta stöðugt um svipmót þar sem sjórinn á það til að hylja landið á flóði og svo birtist það aftur þegar fellur út og fjarar. Fallaskiptin og mismunandi sjávarstaða eftir því hvernig stendur á flóði og fjöru hafa veruleg áhrif á umhverfi Stróka og valda síbreytilegu náttúruspili. Þarna var líka fjölskrúðugt fuglalíf, stundum sáust selir á sundi eða þeir sóluðu sig á skerjum rétt hjá Stróka alveg óhræddir. Sólarlagið var líka töfrandi og myndaði Snæfellsjökul og Snæfellsfjallgarðurinn handan Faxaflóans einskonar ramma sem sólin settist á bak við. Litbrigði náttúrunnar breyttust árið um kring og stundum var hafið ólgandi og skolaði þara og fiski upp á hólmana en á öðrum tímum var þetta kyrrðarinnar staður þar sem tíminn stóð nánast í stað. Refur átti það til að sjást á vappi í fjörunni og minkar gerðu sér greni framarlega á tanganum þar sem fiskur lónaði stutt frá landi.  

Landspildan var tekin eignarnámi þegar undirbúningur að álverinu hófst um miðjan sjöunda áratuginn en þá höfðu Björn og félagar stundað tilraunir með laxeldi í Straumsvík um nokkurt skeið. Þessar tilraunir grundvölluðust á einstæðum vatnabúskap svæðisins. Stuttu eftir að félagarnir byggðu sumarhúsið fóru þeir að mæla og efnagreina ferskt grunnvatnið sem fellur út í Straumsvík undan hrauninu við botn víkurinnar. Reiknuðu þeir út að talsverður hluti Kaldár, sem hverfur ofan í hraunið rúmlega kílómetra neðan upptaka sinna, félli til sjávar rétt vestan við Stróka. Allavega töldu þeir sig geta greint það á fjöru að allstraumhörð ferskvatnskvísl félli í þröngum stokki meðfram nyrsta hluta tangans. Þeir mældu hitastig grunnvatnsins sem streymdi undan hrauninu margsinnis og reyndist það vera nákvæmlega 4 gráður á Celsíus árið um kring. Stóðu mælingarnar árum saman og alltaf voru niðurstöðurnar þær sömu. Björn var sannfærður um að vatnið hefði hagstæða efnaeiginleika fyrir laxaklak og sökkti hann vírkörfum í lón við hraunjaðarinn til að sannreyna þetta. Niðurstaðan var sú að laxaklakið skilað góðum árangri en ekki var alveg ljóst hvernig nýta mætti aðstöðuna við Straumsvík til laxaframleiðslu.

Þeir prófuðu sig áfram og fljótlega gerðu þeir tilraunapoll í litlu lóni sunnanvert við Stróka nálægt Keflavíkurveginum sem hlaut nafnið Pollurinn. Hann var dýpkaður með jarðýtu en þannig háttaði til að lónið tæmdist ekki þó að fjaraði út vegna þess hversu mikill vatnsstraumurinn var undan hraunjaðrinum. Steyptu þeir félagar einskonar hlið eða dyraumbúnað við mynni Pollsins þar sem hægt var að koma fyrir gildru. Laxar gátu þar með gengið í Pollinn en áttu þaðan ekki undankomu nema þeim væri hreinlega sleppt lausum í sjóinn. Pollurinn var hreinn og moldarlaus til að byrja með, en þegar vegur var lagður að álverinu rétt við hliðina á Pollinum barst talsvert magn af fokefnum í hann. Þar með varð botninn þakinn þykku leðjulagi sem hefði þurft að moka í burtu eða reyna að skola út með útfallinu. Þetta var hinsvegar ekki gert þannig að aðstæður í Pollinum breyttust með tíð og tíma.

Félagarnir eyddu mikilli vinnu, tíma og fjármunum í að flytja bleiklax frá Alaska til Íslands 1965 til 1966. Árangurinn varð neikvæður að öðru leyti en því að flutningur á 120.000 aughrognum frá Kódakeyju til Íslands tókst vel. Samvinna við Veiðimálastofnun tókst ekki um framkvæmd þessarar tilraunar, en vorið 1966 sýndu þeir fram á að laxaseiði silfrast við 4 gráðu hita á 6 vikum. Þegar Marinó og Kristinn féllu frá hélt Björn áfram að nýta aðstöðuna á Stróka og stunda þarna tilraunir sínar.

Sumarið 1980 var sjógönguseiðum sleppt úr Pollinum eftir 56 daga dvöl í körfu og sneri ein 4,5 punda hrygna aftur í Pollinn sumarið eftir. Gerð var hafbeitartilraun í Pollinum 1981 til 1982 og kom í ljós að eftir 84 daga svelti sjógönguseiða í körfu lifðu næstum því öll sumarið 1982. Sumarið áður var sjógönguseiðum haldið í körfu í Pollinum með sáralítilli fóðrun í 56 daga áður en þeim var sleppt til sjávar. Aðeins eitt af þessum seiðum rataði aftur heim í Pollinn árið eftir. Þá var búið að koma fyrir nokkrum laxaseiðum í körfu í Pollinum, en norðmaðurinn Nordeng varpaði þeirri tilgátu fram að lax gangi ekki í vatn nema þar séu fyrir laxaseiði eða lax. Taldi Björn að hrygnan sem skilaði sér í Pollinn um sumarið hefði sennilega ekki gert það ef þar hefðu ekki verið fyrir laxaseiði.

Laxeldisfyrirtækið Pólarlax var um árabil með aðstöðu Hafnarfjaðrarmegin við álverið og notaði meðal annars hvalalaug Sædýrasafnsins í eldisstarfinu. Sumarið 1981, sem var sama sumar og hrygnan skilaði sér í Pollinn, sleppti Pólarlax þó nokkrum stórum laxaseiðum úr kví sem var í Straumsvík. Sumarið eftir komu miklar laxagöngur inn í Straumsvík og stökk laxinn í víkinni svo að ekki fór á milli mála að þarna var eitthvað um að vera. Kom það fyrir þegar mest gekk á að hálfgert umferðaröngþveiti skapaðist á Reykjanesbrautinni því vegfarendur snarhemluðu og hlupu út úr bílum sínum til að fylgjast með þessari óvenjulegu sjón. Laxinn var að koma heim eftir vetrardvöl í hafinu og þetta sjónarspil var alveg einstakt.

Vonir manna um að laxinn gengi upp í ferskvatnslónin í Straumsvík gengu ekki eftir þar til Björn lagði til að komið yrði fyrir körfu með laxaseiðum í Pollinum. Þetta virkaði eins og segull og 5. ágúst 1982 höfðu 170 laxar gengið í Pollinn. Endurheimtur sjógönguseiðanna sem sleppt var 1981 og komu sem sjógengnir laxar sumarið eftir voru um 20% til 30% en stórar torfur gengu í ystu lónin í lok veiðitímans án þess að hægt væri að handsama þær. Heimtur reyndust ekki eins vel og reiknað var með en menn voru sannfærðir um að þær gætu gengið betur þar sem laxinn skilaði sér aftur á heimaslóðir þó hann gengi ekki allur inn Pollinn. Niðurstaðan var því sú að heimtur gætu vaxið með árunum ef réttum aðferðum væri beitt. Prófað var að sleppa seiðum næstu árin úr kvíunum utan við hvalalaugina en heimtur voru ekkert sérstakar.

Næsta skipti sem sjógönguseiðum var slepp úr kvíum í Straumsvík var sumarið 1985. Sami háttur var hafður og fyrr. Seiðum komið fyrir í körfu í Pollinum sumarið 1986 sem hafði þau áhrif að laxar gengu í Pollinn og tilraunin sannaði sig í raun og veru. Eftir þetta gerðist ýmislegt sem varð til þess að fiskeldisfyrirtækið Pólarlax var tekið til gjaldþrotaskipta 20. janúar 1989 og lauk skiptunum 20. desember 1991 án þess að nokkuð hefði fengist greitt af lýstum kröfum. Þar með var botninn farinn úr þessum merku tilraunum með laxfiska í Straumsvík. Sumarhúsið á innanverðum Stróka grotnaði smám saman niður þar til það var ekki talið forsvaranlegt að láta það standa og var það rifið og efniviðurinn fjarlægður. Nú er ekkert annað eftir en steinsteyptar gólfplötur og gamla eldhúsið sem hlaðið var fyrir rúmlega einni öld. Þetta hús er nákvæmlega eins í lögun og að allri gerð og samsvarandi hús við Óttarstaði eystir og vestri, bara örlítið minna umfangs. Löngu var búið að breyta steinhlaðna húsinu í svefnhýsi með tilheyrandi veggklæðningum úr viði og innanstokksmunum. Húsið stendur nú opið fyrir veðrum, vindum og spellvirkjum og bíður þess sem koma skal, en það væri gustukaverk að halda því við og sjá til þess að síðasta heillega steinhlaðna húsið í Hraunum fengi að standa áfram um ókomna tíð.

Heimildir:

Laxaseiði ganga til sjávar úr fjögurra stiga jafnheitu vatni eftir að hafa klæðst sjógöngubúningi. Veiðimaðurinn, 1966.

Tilraunir með flutning á bleiklaxi frá Alaska til Íslands. Árbók áhugamanna um fiskirækt, 1968.

Lax leitar á bernskustöðvarnar þótt kaldar séu. Veiðimaðurinn, 1982.

Um laxalykt. Veiðimaðurinn, 1986.

Straumsvík og leyndardómar laxins. Ægir, 1988.

Ýmsar blaðagreinar.

 1. Fundargerð.

Fundargerð 43. fundar, 12.12.2011, var samþykkt.

2. Álftanesvegur

Pétur og Þorsteinn hafa rætt við Guðmund Guðmundsson verkfræðing framkvæmdastjóra ISS (en hann ólst upp í Gimli við Álftanesveg) um veginn og vegstæðið. Þá ræddu þeir við Eystein Haraldsson bæjarverkfræðing Garðabæjar um stöðu málsins. Þar kom fram að Vegagerðin líti svo á að framkvæmdaleyfi vegna nýs Álftanesvegs sé enn í gildi og að bæjaryfirvöld í Garðabæ hafi ekki mótmælt því. Varðandi áframhaldandi framkvæmdir verktaka mun vera beðið eftir samþykkt nýrrar vegaáætlunar á Alþingi. Ákveðið var að senda eftirfarandi bréf undirritað af stjórn Hraunavina til innanríkisráðherra, umhverfis­ráðherra, formanns umhverfis- og samgöngu-nefndar Alþingis, vegamálastjóra, bæjarstjóra Garðabæjar og bæjarstjóra Álftaness:

Stjórn Hraunavina beinir þeim tilmælum til Innanríkisráðuneytis, Umhverfis­ráðuneytis, umhverfis- og samgöngunefndar Alþingis, Vegagerðar ríkisins og bæjarstjórna Garðabæjar og Álftaness að taka til endurskoðunar fyrirhugaða lagningu Álfta­nesvegar í gegnum Gálgahraun í Garðabæ. Umrædd veglína styðst að stofni til við 20 ára gamalt skipulag sem að okkar mati samræmist ekki viðteknum hugmyndum varðandi umhverfis- og náttúruvernd.

Þessi fyrirhugaða framkvæmd mun valda ómældum spjöllum í einstæðri náttúru sem hefur að geyma margar sögulegar minjar með æva­gömlum örnefnum. Á svæðinu eru margar óvenjulegar hraunmyndanir sem gleðja augu þeirra sem ganga þarna fornar götuslóðir, s.s. Fógetagötu, Móslóða, Saka­manna­stíg o.fl. Jóhannes Kjarval, listmálari, málaði margar af sínum fallegustu myndum í hrauninu á þessu svæði og fleiri listmálarar hafa leitað þar fanga, s.s. Eiríkur Smith, Guðmundur Karl og Pétur Friðrik.

Þá ber þess að geta að þarna er afar fjölskrúðugt líf mófugla og varpsvæði kría, grágæsa, æðafugls, tjalds, hrafna, máva o.fl. tegunda.

Hraunið á þessum stað er einstæð náttúruperla nánast inni í miklu þéttbýli. Það er óvenjulegt.

Fjölmargir íbúar í grennd við svæðið hafa miklar áhyggjur af fyrir­huguðum vegi og eiga bágt með að trúa því að náttúrufegurðin verði burtu tekin með afar miklu jarðraski í hrauninu.

Vegna mikillar umferðar og ófullnægjandi öryggis telja Hraunavinir mikilvægt að Álfta­nesvegur verði allur lagaður til samræmis við gildandi staðla en að jafnframt sé brýnt að byggja hann í sátt við hið sérstæða umhverfi Garðabæjar og sem flesta íbúa bæjarins. Ný veglína, ef til kemur, færi væntanlega um lágsléttu „milli hrauns og hlíðar“ en síðan í gegnum íbúðasvæði Garðabæjar á 500 – 600 m kafla. Sá kafli mundi væntanlega kalla á sérlausn eða lausnir. 

Mikilvægt er að okkar mati að þessi leið verði ítarlega skoðuð og hugsanlegar lausnir metnar af reyndum aðilum.

Lagning vegarins um lágsléttuna ásamt hentugri lausn gegnum íbúðabyggðina mundi varðveita  náttúruperluna og , ef vel er að staðið, sætta öll sjónar­mið, þ.e. þeirra sem  vilja einungis beinan og greiðan veg og hinna sem láta sér annt um fallegt umhverfi og eru áhyggjufullir og jafnvel sárir og reiðir.

„Festina lente.“ Flýtum okkur hægt því stórframkvæmdir í fallegu hrauni valda spjöllum sem aldrei verða bætt.

Hraunavinir er félag fjölmargra áhugamanna um náttúruvernd og byggðaþróun í Hafnar­firði, Garðabæ og á Álftanesi. Félagið hefur m.a. beitt sér fyrir samvinnu við sveitar­­stjórnir o.fl. til að skipuleggja ýmsar fram­kvæmdir í góðri sátt við íbúa og með virðingu fyrir fallegu umhverfi.

Þá var ákveðið að leita eftir viðtali við innanríkisráðherra til að fylgja bréfinu eftir. Einnig var ákveðið að Pétur hefði samband við Ístak til að fá grófa vísbendingu um kostnað við að leggja Álftanesveg í stokk í núverandi vegstæði meðfram nýrri byggð í hrauninu. 

3. Önnur mál.

• Reynir gaf skýrslu um táknræna athöfn við Grænavatn í Krýsuvík sem haldin var að frumkvæði Hraunavina til þess að minnast þess, á 100 ára afmælisdegi Sigurðar Þórarinssonar jarðfræðings 8. jan. sl., að fyrstu lög um náttúruvernd  voru sett. Sigurður hafði á sínum tíma frumkvæði að slíkri löggjöf. Athöfnin tókst vel og vakti athygli fjölmiðla. Tíu félög stóðu að athöfninni og á annað hundrað manns mættu á staðinn þrátt fyrir erfiða færð.
• Rætt var um hugmynd um endurvinnslugjald fyrir skothylki. Ákveðið var að ræða málið betur á næsta fundi stjórnarinnar.